जुट्दै जाग्दै गन्धर्व समुदाय
शिव उप्रेती
गोरखा ः लामो समय तनहूँस्थित मामाघरमा बसेका नरभुपाल शाहलाई गोरखा ल्याई धनुबाँसेमा लुकाइ राखियो । इतिहास भन्छ, त्यहाँ पुगेर उनलाई पत्ता लगाउने मणिराम गाइने थिए । धनुवाँसेबाट गोरखा दरबारमा ल्याउन पनि उनकै ठूलो भूमिका थियो ।
पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोट आक्रमण गर्दा पराजित पनि भए, बेखर्ची पनि भए । त्यो बेला सारङ्गी बजाउँदै घरदैलो गरेर थैली जोरजाम गर्ने पनि उनै मणिराम गाइने थिए । कीर्तिपुरमा पटक पटक पराजित भएपछि त्यहाँको गुह्यकुरा पत्ता लगाउन सुराकीको काम गर्ने पनि उनै मणिराम थिए ।
तिनै मणिरामका शाखा सन्तान अहिले पहिचानको खोजीमा जुधिरहेका छन् । एकीकरण अभियानमा साथ र सहयोग गर्नेको कुल, वंश अहिले माथिल्लो तहमा छन्, तर पछाडि पारिएका, शोषणमा परेका गन्धर्व समुदाय दलदलबाट माथि उठ्न नसकेका गुनासो गर्छन् ।
देवदेवीको पालादेखि ‘गन्धर्वले गाउने, अप्सराले नाच्ने’ बिरासत बोकेका गन्धर्व समुदायसंग अहिले न धन दौलत छ, न राज्यकोको कुनै स्थानमा । न उनीहरुसंग पौराणिक कालदेखि जोडिदै आएको गीत, संगीत बचेको छ । त्यसैले उनीहरु गीतबाट निराशा व्यक्त गर्छन् ः
उहिलेदेखि मेरा पुर्खा माईको वणनन्ते शाखा
मानभाग जागिर थियो कित शाखा
माई विष्णुको टहल गर्ने सबैलाई भयो ओइरापइरा
१६ पुस्ता गुनी चाकरको भएन लेखाजोखा …।
नरभुपालदेखि पृथ्वीनारायण शाहसम्मलाई सेवा गर्ने गन्धर्व परिवार पाखा परेपछि चिन्ता गरेरै सताव्दियौं बित्यो । अहिले भने उनीहरु जुध्दैछन्, जाग्दैछन् ।
‘हामीले मणिराम गाइने स्मृति प्रतिष्ठान गठन गरेका छौँ’, स्थानीय पम्फा गान्धारी भन्छिन्, ‘यही प्रतिष्ठानमार्फत सरकारसंग आफ्नो पहिचान खोजिरहेका छौँ ।’ प्रतिष्ठानले नयाँ पुस्तालाई सारंगी बजाउन सिकाउने तालिम सञ्चालन गरेको छ । महिला सशक्तिकरण कार्यक्रम गरिरहेको उनले बताइन् । ‘गतबर्ष पनि तीन महिने सारंगी बजाउने आधारभूत तालिम सञ्चालन ग¥यौँ । यसपटक पनि त्यही तालिम गरिरहेका छौ’, उनी भन्छिन्, ‘सारंगी बजाउने तालिम अल्लि कठिनै हुन्छ । त्यसैले आधारभूत सीप नै सिकाइरहेका छौँ ।’ यसबर्ष महिला सशक्तिकरण कार्यक्रम पनि सञ्चालन गरेको उनी बताउँछिन् ।
गोरखाको सदरमुकाम, घ्याम्पेशाल र पालुङ्टारमा गन्धर्व समुदायको बसोबास छ । गोरखा नगरपालिका ७ भाङबारी र धारापानीमा गरी २२ घरधुरी गन्धर्वको बसोबास छ । लोप हुँदै गएको गन्धर्व संस्कृतिको जगेर्ना गर्ने हुटहुटी उनीहरुमा छ । ‘त्यसैले गोरखा संग्रहालयमा हाम्रो मौलिक वाद्यवादनको संरक्षण गरेर राखिदिन अनुरोध ग¥यौँ । संग्रहालयमा अरु जातजातिको पहिरन झल्किने डमी राखिएको छ । गन्धर्वको पहिचान झल्किने डमी पनि राखौं भनेर धेरै अनुरोध ग¥यौँ तर, सुनुवाइ भएको छैन’ प्रतिष्ठानका अध्यक्ष ८४ बर्षका मंगलप्रसाद गन्धर्व भन्छन्, ‘गन्धर्वको वाद्यवादनहरु सारंगी, अर्बाज, कर्ताल, झन्तार, मुजुरा, मादल हामी नै खोजेर दिन्छौँ, राखिदिनुस् भनेका छौँ । त्यो पनि सुनुवाइ भएको छैन । हामीलाई पहिचान दिने खालको कार्यक्रम केही पनि गरेको छैन ।’ सरकारले वास्ता नगरेपनि जातीय उत्थानका लागि आफूहरु एकजुट भएर लागिरहेको उनले बताए । ‘गन्धर्व समुदायको अबस्था कस्तो भनेर अवलोन गर्न हामी तनहु, लम्जुङ, कास्की, पाल्पा, गुल्मी, दाङ पनि पुग्यौँ’, उनले भने, ‘हामी पनि अब बिस्तारै जुट्दैछौ, जाग्दैछौँ ।’
अब योभन्दा ठूलो आवाज उठाउने युवाशक्तिको पनि अभाव भइरहेको छ । ‘२० बर्ष कटेपछि सबै विदेशै जान्छन् । यहाँ बस्नेहरु पनि सारंगी बोक्न लजाउँछन् । त्यसैले नयाँ युवा, युवतीलाई लक्षित गरी सारंगीको महत्व बुझाउँदै बजाउने तालिम दिएका हौँ’, स्थानीय दुर्गादेवी गान्धारी भन्छिन्, ‘अहिले बल्लतल्ल स्कूल, क्याम्पस पढ्दै गरेका युवायुवती आकर्षित भएका छन् ।’ बिसे नगर्चीको शाखा सन्ततिलाई सरकारले अहिले पनि सम्बोधन गरिरहेको तर एकीकरण अभियानका अर्का गन्धर्वको खोजिनीति नभएको भन्दै उनले दुख व्यक्त गरिन् ।
अहिले आफू काठमाडौँमा पढेर घर फर्केपछि आफ्नो पहिचान, हक, अधिकारका लागि आवाज बुलन्द पार्न थालेको पम्फा गान्धारीको भनाइ छ । उनी अहिले गोरखा नगरपालिकाको कार्यपालिका सदस्य पनि छिन् । गन्धर्व समुदायको वाद्यवाद संरक्षणका लागि दुईबर्षदेखि लगातार नगरपालिकाबाट कार्यक्रम बनाएर कार्यान्वयन गरिरहेको उनको भनाइ छ ।
