आत्मनिर्भर महाशक्ति बन्नको लागि भारतको यात्रा मुख्यतया उसले आफैंलाई एक विशाल उत्पादनमा परिणत गर्ने क्षमतामा निर्भर गर्दछ। आत्मनिर्भर बन्ने र विकसित अर्थतन्त्र बन्ने दिशामा अघि बढ्दै, भारत 45 मिलियन भन्दा बढी व्यक्तिहरूको आश्चर्यजनक कार्यबल र सम्बन्धित गतिविधिहरूमा संलग्न थप 100 मिलियनको साथ कपडा उद्योगको विश्वव्यापी हबको रूपमा उभिन तयार छ, कपडा क्षेत्रको रूपमा उभरिएको छ। देशको विदेशी मुद्रा राजस्व मा महत्वपूर्ण योगदानकर्ता।
विश्व व्यापारमा उल्लेखनीय ५% हिस्सा आर्जन गर्दै र देशको समग्र निर्यात आम्दानीको १३% हिस्सा ओगट्ने यस क्षेत्रले सन् २०२५ सम्ममा $१०० बिलियनको लक्षित निर्यात मूल्य हासिल गर्ने लक्ष्य राखेको छ। लगभग $२५० बिलियनको अनुमानित मूल्यमा पुग्ने अनुमान गरिएको छ। , राष्ट्रको GDP को 4% को बराबर, कपडा क्षेत्रले उत्पादन र उपभोगमा अभूतपूर्व बृद्धि हुने अनुमान गर्दछ, अघिल्लो सबै रेकर्डहरू पार गर्दै।
कपडा परम्पराको समृद्ध विरासत र एक दक्ष जनशक्तिको साथ, भारतले चाँडै नै आफूलाई एक प्रमुख खेलाडीको रूपमा स्थापित गर्न आफ्नो बल प्रयोग गरिरहेको छ। धेरै कारकहरूले भारतमा यस क्षेत्रको वृद्धिलाई इन्धन दिन्छ, जसमा पूर्ण कपडा मूल्य श्रृंखलाको उपस्थिति, बलियो स्पिनिङ र बुनाई क्षमताहरूद्वारा बलियो कच्चा पदार्थमा आत्मनिर्भरता, छिमेकी देशहरूको तुलनामा प्रतिस्पर्धी उत्पादन लागत, अनुकूल सरकारी नीतिहरू, एक विशाल र घरेलु बजारको विस्तार, ईकमर्सद्वारा सहजीकरण गरिएको व्यापक डिजिटल प्रवेश, किफायती ज्यालामा दक्ष र अर्ध-कुशल कामदारहरूको पर्याप्त पूलको उपलब्धता, र निर्बाध सञ्चालनहरू सक्षम पार्ने सहायक पूर्वाधार। भारतको कपडा उद्योगमा शताब्दीयौंदेखि पुरानो विरासत छ।
उत्कृष्ट ह्यान्डलूम देखि जटिल कढ़ाई सम्म, भारतको विविध वस्त्र परम्पराले विश्वलाई मोहित गरेको छ। कपास, रेशम, ऊन र जुट जस्ता कपडाहरूको विस्तृत श्रृंखला उत्पादनमा देशको विशेषज्ञता यसको समृद्ध कपडा सम्पदाको गवाही भएको छ। यो विरासतले कपडा केन्द्रको रूपमा भारतको वर्तमान स्थितिको लागि ठोस आधारको रूपमा काम गर्दछ। कपडा क्षेत्रको अपार सम्भावनालाई स्वीकार गर्दै भारत सरकारले यसको विकासलाई प्रवर्द्धन गर्न विभिन्न पहल र नीतिगत सुधारहरू लागू गरेको छ।
‘पीएम मेगा इन्टिग्रेटेड टेक्सटाइल रिजन एण्ड अपेरल (पीएम मित्र)’ पार्क र ‘मेक इन इन्डिया’ अभियानले घरेलु उत्पादनलाई बढावा दिन सफल भएको छ। प्रत्येक पार्कमा एकजना प्रत्यक्ष र दुई लाख अप्रत्यक्ष रोजगारी सृजना गर्ने क्षमता भएको यस पार्कमा २० करोड रुपैयाँ लगानी हुने सम्भावना छ । 70,000 करोड जसले आर्थिक समृद्धिको बाटो खोल्नेछ।
पहिलो सात PM मित्र पार्क तमिलनाडु, तेलंगाना, कर्नाटक, महाराष्ट्र, गुजरात, मध्य प्रदेश र उत्तर प्रदेशमा रु. यसका लागि ४ हजार करोड खर्च भइसकेको छ । योजना र पार्कहरूले विश्वव्यापी कम्पनीहरूलाई 'मेक इन इण्डिया' मा सहभागी हुन, लगानी प्रवर्द्धन गर्न, नवप्रवर्तनको सदुपयोग गर्न, रोजगारी सृजना गर्न र प्लग-इन सुविधाहरू, तालिम र अनुसन्धान सहितको कपडा उत्पादन र निर्यातको क्षेत्रमा भारतलाई प्रमुख खेलाडीको रूपमा स्थापित गर्न प्रोत्साहित गर्नेछ। विश्वस्तरीय औद्योगिक पूर्वाधार निर्माणको साथ। यसले एकै ठाउँमा विभिन्न उपयोगिताहरू सहितको एकीकृत टेक्सटाइल मूल्य श्रृंखला सिर्जना गर्ने अवसर प्रदान गर्नेछ।
वस्तु तथा सेवा कर (जीएसटी) लागू भएपछि कर प्रणालीलाई सुव्यवस्थित बनाएको छ र कपडा उद्योगहरूका लागि व्यापार गर्न सजिलो भएको छ। थप रूपमा, सरकारले आर्थिक सहयोग प्रदान गर्न र उद्योगमा आधुनिकीकरण र प्रविधि अपनाउन प्रोत्साहित गर्न टेक्नोलोजी अपग्रेडेशन फन्ड स्कीम (TUFS) जस्ता योजनाहरू लागू गरेको छ। भारतको प्रतिस्पर्धात्मक फाइदा कच्चा पदार्थको प्रचुर उपलब्धता, कपडाको विविध दायरा र दक्ष जनशक्तिमा निहित छ।
कपडा उद्योगको लागि भरपर्दो र लागत-प्रभावी स्रोत प्रदान गर्दै कपासको सबैभन्दा ठूलो उत्पादक देश हो। यसबाहेक, भारतका दक्ष कारीगरहरू र बुन्दाहरूले परम्परागत प्रविधिहरू र शिल्प कौशलको गहिरो बुझाइ राख्छन्, जसले उत्पादनहरूमा ठूलो मूल्य थप्छ।
परम्परागत शिल्प कौशल र आधुनिक प्रविधिको मिश्रण एक विजयी संयोजन हो जसले भारतलाई टेक्सटाइल हबको रूपमा अलग गर्छ। टेक्सटाइल हबको रूपमा भारतको आरोहण आशाजनक छ, त्यहाँ केही प्रमुख जटिलताहरू छन् जुन आशाजनक भविष्यलाई फलदायी बनाउनको लागि ध्यान दिनुपर्छ। कपडा क्षेत्रले विश्वव्यापी महामारीको अघि अनुभव गरेको प्रत्यक्ष विदेशी लगानी (एफडीआई) स्तर पुन: प्राप्त गर्ने कठिन कार्यसँग जुझिरहेको छ।
सन् २०२० मा विश्वव्यापी महामारीको असर, रुस-युक्रेन द्वन्द्व, संयुक्त राज्य अमेरिका जस्ता देशहरूमा मुद्रास्फीतिको दबाब र कपासको मूल्यमा भएको वृद्धिसँगै मन्दीको बढ्दो खतरा नाटकीय ढंगले देखा परिरहेको छ, जसको कारण माग सुस्त छ। युरोपियन युनियन र संयुक्त राज्य अमेरिका जस्ता प्रमुख निर्यात गन्तव्यहरूबाट। भारत सरकारले कपडा उद्योगलाई निम्त्याउने चुनौतिहरूको सामना गर्न र पार गर्न निर्णायक उपायहरू गरिरहेको छ। अमृत काल र यसको प्रतिष्ठित G20 अध्यक्षतामा भारतको प्रवेशको साथ, सरकारले सक्रिय रूपमा उद्योगसँग सहकार्य गर्दैछ, सक्षम नीतिहरू लागू गर्दैछ, र उच्च वृद्धिलाई बढावा दिन पहलहरूको नेतृत्व गरिरहेको छ।
यस क्षेत्रलाई पुनरुत्थान गर्नका लागि हालैका पहलहरूमा 100% प्रत्यक्ष विदेशी लगानी (FDI) को सहजीकरण, उत्पादन लिङ्क प्रोत्साहन (PLI) योजनाको परिचय, राष्ट्रिय प्राविधिक कपडा मिसन (NTTM) को स्थापना, र माथि उल्लिखित आसन्न घोषणा समावेश छन्। प्रधानमन्त्री मेगा इन्टिग्रेटेड टेक्सटाइल रिजन एण्ड अपेरल (PM-MITRA) पार्कहरू।
उल्लेखनीय रूपमा, तीन वर्षभित्र १० लाखभन्दा बढी व्यक्तिहरूलाई तालिम दिने महत्वाकांक्षी लक्ष्यका साथ समर्थ योजना सुरु गरिएको छ। साथै, आगामी आर्थिक वर्षमा कपडा क्षेत्रका लागि उल्लेखनीय भारु रु. 4,389.34 करोड, अघिल्लो वर्षको विनियोजनको तुलनामा पर्याप्त 22.6% वृद्धि प्रतिनिधित्व गर्दछ। कपडा उद्योगलाई थप प्रवर्द्धन गर्न, कपडा उत्पादकहरूलाई अनुकूल वातावरण प्रदान गर्न देशभर विशेष आर्थिक क्षेत्रहरू (SEZ) स्थापना गरिएको छ। यी समर्पित टेक्सटाइल क्षेत्रहरूले आन्तरिक र विदेशी लगानीहरू आकर्षित गर्न राज्य-अफ-हर्ट सुविधाहरू, सुव्यवस्थित प्रक्रियाहरू, र स्केलको अर्थव्यवस्थाहरू प्रदान गर्दछ। पूर्वाधार विकासमा सरकारको ध्यान केन्द्रित हुँदा विश्व बजारमा भारतीय कपडाको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढेको छ ।
भारतले UAE, जापान, दक्षिण कोरिया र अष्ट्रेलिया जस्ता देशहरूसँग प्रभावकारी साझेदारी स्थापना गर्दै धेरै स्वतन्त्र व्यापार सम्झौताहरू (FTAs) र अधिमान्य व्यापार सम्झौताहरू (PTAs) बनाएको छ। युनाइटेड किंगडम, युरोपियन युनियन, र क्यानडा लगायतका अन्य महत्वपूर्ण साझेदारहरूसँग संलग्नताहरू हाल चलिरहेका छन्, उनीहरूको बजारहरूमा शुल्क-मुक्त पहुँच सुरक्षित गर्ने उद्देश्यका साथ। यद्यपि, यी सम्झौताहरूको सम्भावनालाई अनुकूलन गर्न, यी देशहरूसँग संलग्न हुन र कपडा उत्पादनहरूको निर्यातमा पनि उल्लेखनीय वृद्धि गर्न FTAs को उपयोग गर्न सक्रिय दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ। जे होस्, भारतको कपडा निर्यात निरन्तर बढिरहेको छ, जसले यसका उत्पादनहरूको बढ्दो विश्वव्यापी मागलाई झल्काउँछ।
देश कपडा, गृह कपडा, प्राविधिक कपडा, र हस्तशिल्प सहित यसको विविध कपडा प्रस्तावहरूको लागि प्रसिद्ध छ। यसको प्रतिस्पर्धी मूल्य निर्धारण, गुणस्तरीय शिल्प कौशल, र स्थिरता मापदण्डहरूको पालनाको साथ, भारतीय कपडाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारहरूमा बलियो स्थान हासिल गरेको छ।
थप रूपमा, भारत सरकारले हालसालै गरेको चार श्रम संहिताहरू प्रभावकारी रूपमा लागू हुँदा व्यापार सञ्चालनमा क्रान्ति ल्याउने वाचा गर्दछ। सरकारले यस क्षेत्रमा अघि बढिरहेको विभिन्न योजना र अभिप्रायले पाठ र उद्योगलाई उत्पादन वृद्धि, ठूलो लगानी र व्यापक रोजगारी सृजना गरी विश्वव्यापी रूपमा प्रतिस्पर्धी बन्ने सुनिश्चित गर्नेछ। टेक्सटाइल हबमा भारतको रूपान्तरण यसको समृद्ध सम्पदा, प्रतिस्पर्धात्मक फाइदाहरूको प्रमाण हो, र यो परिवर्तनकारी यात्राले कपडा उद्योगका सरोकारवालाहरूको सर्वोत्तम हित मात्र होइन, विश्वभरका विवेकी उपभोक्ताहरूसँग पनि प्रतिध्वनि गर्दछ।
